PJ_SLAV11 Historická mluvnice a dialektologie polštiny

Filozofická fakulta
podzim 2026
Rozsah
1/1/0. 5 kr. Ukončení: zk.
Vyučováno kontaktně
Vyučující
Mgr. Roman Madecki, Ph.D. (přednášející)
Mgr. Roman Madecki, Ph.D. (cvičící)
Garance
Mgr. Roman Madecki, Ph.D.
Ústav slavistiky – Filozofická fakulta
Kontaktní osoba: Mgr. Roman Madecki, Ph.D.
Dodavatelské pracoviště: Ústav slavistiky – Filozofická fakulta
Předpoklady
TYP_STUDIA(N)
Omezení zápisu do předmětu
Předmět je nabízen i studentům mimo mateřské obory.
Jiné omezení: Kurz je určen pouze studentům magisterského studia!
Mateřské obory/plány
Anotace
Zarys rozwoju historycznego języka polskiego od rozpadu prasłowiańskiej jedności językowej aż do tzw. doby nowopolskiej. Wykład poświęcony jest problematyce rozwoju historycznego głosowni, systemu morfologicznego, składniowego oraz procesom rozwojowym w obrębie słownictwa. I część - najważniejsze zabytki języka polskiego, rozwój pisowni i jej reformatorzy II część - rozwój głosowni III część - rozwój systemu morfologicznego i składniowego, rozwój zasobu leksykalnego IV część - dialektologia (zob. Historická mluvnice a dialektologie II) Seminaria: analiza tekstów staropolskich
Na końcu zajęć student powinien rozumieć i interpretować główne zmiany językowe w historii polszczyzny, powinien wykazać się zdolnością wykorzystania wiedzy teoretycznej w praktyce, tzn. w analizie tekstów staropolskich i gwarowych.
Výstupy z učení
Po ukończeniu przedmiotu student będzie w stanie:
- określić i scharakteryzować główne etapy rozwoju historycznego polszczyzny;
- opisać główne kierunki rozwoju historycznego płaszczyzny fonetycznej, gramatycznej i leksykalnej polszczyzny;
- określić kontekst zachodniosłowiański i ogólnosłowiański poszczególnych procesów rozwoju historycznego polszczyzny;
- czytać i analizować teksty staropolskie;
- opisać sytuację językową w Polsce, określić i scharakteryzować odmiany terytorialne (dialekty) polszczyzny.
Klíčová témata
  • I. Powstanie języka polskiego
  • 1. Język polski wśród innych języków słowiańskich (okreś jedności prasłowiańskiej), główne cechy grupy zachodniosłowiańskiej i grupy lechickiej, główne innowacje języka polskiego
  • 2. Periodyzacja historii języka polskiego, charakterystyka poszczególnych okresów
  • 3. Najważniejsze zabytki staropolskie
  • 4. Rozwój pisowni polskiej, główni reformatorzy i podstawy ich reform
  • II. Fonetyka historyczna (najważniejsze zmiany doby przedpiśmiennej, staropolskiej i średniopolskiej)
  • a) rozwój systemu samogłoskowego:
  • 1. Ogólna charakterystyka systemu samogłoskowego j. prasłowiańskiego i staropolskiego
  • 2. Zmiana grupy 'ew na 'ow
  • 3. Przegłos(dyspalatalizacja przednich samogł.), nieregularny przegłos i odstępstwa od przegłosu
  • 4. Przestawka(metateza) w grupach tort, tolt, tert, telt, or, ol
  • 5. Wokalizacja sonantów
  • 6. Zanik i wokalizacja jerów
  • 7. Rozwój iloczasu (długie samogłoski pod nową intonacją rosnącą, wzdłużenie zastępcze, kontrakcja; zmiana jakościowa samogł. długich, samogł. pochylone)
  • 8. Rozwój nosówek
  • 9. Rozwój samogłosek i,y
  • 10. Dostawka (proteza)
  • b) rozwój systemu spółgłoskowego
  • 11. Ogólna charakterystyka systemu spółgłoskowego j. prasłowiańskiego i staropolskiego
  • 12. Rozwój spółgłosek twardych i miękkich
  • 13. Asybilacja 't, 'd
  • 14. Rozwój 'r
  • 15. Powstanie nowych spółgł. - h, f; nowa artykulacja w
  • 16. Rozwój miękkich c', dz', č', dž', š', ž'
  • 17. Rozwój mazurzenia
  • 18. Utrata miękkości wargowych w wygłosie
  • 19. Rozwój twardych tylnojęzykowych w połączeniach ke, ki, ge, gi
  • 20. Rozwój l, ł
  • 21. Uproszczenia w grupach spółgłoskowych
  • 22. Rozwój grup śř, źř
  • 23. Zanik środkowej spółgłoski, wtrącenie spółgłoski
  • III. Fleksja historyczna (najważniejsze zmiany doby przedpiśmiennej, staropolskiej i średniopolskiej)
  • 1. Ogólna charakterystyka fleksji staropolskiej
  • 2. Deklinacja rzeczowników
  • 3. Deklinacja przymiotników
  • 4. Deklinacja zaimków
  • 5. Deklinacja liczebników
  • 6. Koniugacja
  • IV. Rozwój struktur składniowych - zarys
  • V. Rozwój słownictwa - zarys
  • VI. Dialektologia
  • 1. Gwary polskie
  • 2. Wymowa międzywyrazowa
  • 3. Wymowa nosówek
  • 4. Iloczas i samogłoski pochylone
  • 5. Dyftongizacja
  • 6. Rozwój spółgłosek szumiących, ciszących i syczących
  • 7. Rozwój spółgłosek wargowych
  • 8. Rozwój spółgłosek ř, r, l, k', g', ch w wygłosie; rozwój grup spółgłoskowych
  • 9. Fleksja gwarowa
  • 10. Charakterystyka zespołów gwarowych:
  • a) gwary wielkopolskie
  • b) gwary małopolskie
  • c) gwary mazowskie
  • d) gwary śląskie
  • e) kaszubski język regionalny
  • 11.Polski język literacki wobec gwar
  • VII. Analiza tekstów staropolskich i gwarowych
Studijní zdroje a literatura
  • KLEMENSIEWICZ, Zenon. Historia języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974. info
  • Gramatyka historyczna języka polskiego. Edited by Stanisław Rospond. Wyd. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, 391 s. info
  • Kuraszkiewicz, Władysław. Gramatyka historyczna języka polskiego. Podstawowe widomości z wyborem tekstóe staropolskich do ćwiczeń. Warszawa 1972.
  • Walczak, Bogdan. Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław 1999.
  • URBAŃCZYK, Stanisław. Prace z dziejów języka polskiego. Wrocław: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, 1979. ISBN 8304001454. info
  • Wybór tekstów staropolskich : czasy najdawniejsze do roku 1543. Edited by Stefan Vrtel-Wierczyński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963. info
  • URBAŃCZYK, Stanisław. Zarys dialektologii polskiej. Wyd. 3. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968. info
  • DEJNA, Karol. Dialekty polskie. Wrocław: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, 1973. info
Přístupy, postupy a metody používané ve výuce
Přednášky (teoretický výklad ilustrovaný konkrétními příklady), praktická cvičení (analýza staropolských a nářečních textů), četba doporučené literatury, domácí úkoly.
Způsob ověření výstupů z učení a požadavky na ukončení
Aktivní účast ve výuce, ústní zkouška (ověřuje teoretické znalosti a schopnost aplikovat teoretické poznatky v praxi, vyžaduje se ústní analýza fragmentu transliterovaného staropolského textu).
Vyučovací jazyk
Polština
Další komentáře
Předmět je vyučován každoročně.
Výuka probíhá každý týden.
Předmět je zařazen také v obdobích podzim 2020, podzim 2021, podzim 2022, podzim 2023, podzim 2025.